26 Nisan 2020 tarihi itibari ile dünya geneli resmi Covid-19 (Koronavirüs) vaka sayısı 2.986.750, ölü sayısı ise 206,669 olarak kayıtlara geçmiştir 1 . Devletlerin pek çok önlem aldığı pandemi ile mücadele sürecinde hapishanelerde tutuklu bulunan mahpuslar hala en riskli gruplar içinde yer almaktadır. Bazı ülkelerde buna dair önlem amacıyla on binlerce mahpusun serbest bırakıldığını ilk iki bültenimizde aktarmıştık.

DİĞER ÜLKELERDEKİ DURUM

Covid-19 ile mücadele kapsamında mahpusları tahliye eden ülkelere yenileri eklendi 2: Belçika bazı suçları kapsam dışında bırakarak cezaların infazını erteledi, mahpusların izinlerini uzattı ve ileri yaştaki mahpuslar ile kronik rahatsızlığı bulunanlar için konutta infaz sistemine geçti; Almanya 12 aya kadar hapis cezalarının infazını ertelerken, yeni hükümlülerde savcıların kararı ile bu süreyi 18 aya kadar çıkardı; İngiltere’de 4 yıldan az ceza alan mahpuslar için erken tahliye, elektronik kelepçe ve evde denetim gibi seçenekleri öngören bir yasa tasarısı üzerinde çalışıyor; ABD ileri yaşlardaki mahpuslar ve kronik rahatsızlığı olanlar için konutta infaz yöntemini uygularken hamile kadınlara tahliye gibi çeşitli uygulamaları da hayata geçirdi; Fransa bazı suçları kapsam dışında bırakarak diğerleri için 2 aydan az süresi kalanları tahliye etti; İtalya 18 aydan az süresi kalmış mahpusları şartlı tahliye ile serbest bıraktı; Hollanda adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle hapse çevirmeye ara verirken 6 aya kadar hapis cezalarının infazını erteledi.

Covid-19 ile mücadele kapsamında mahpuslara af çıkarmayan Arjantin’de ise 1.700 mahpusun bulunduğu hapishanede isyan çıktı 3. Koronavirüse karşı tedbir amacıyla cezaları ev hapsine dönüştürülmeyen mahpuslar isyan çıkardılar. El Salvador’da bir hapishanede kamuoyuna yansıyan mahpusların çıplak halde arka arkaya dizildiği fotoğraf Koronavirüs’e karşı asgari tedbir olan fiziksel mesafe uygulanmadığı için tepki topladı 4.

Filipinler’de 27 kadın mahpusun test sonucunun pozitif çıktığı ve karantinaya alındıkları açıklandı 5. ABD’nin Kolorado eyaletinde 139 mahpusun Covid-19 testi pozitif çıktı. Ülkede mahpus ve hapishane görevlilerinden 9000 kişinin testinin pozitif çıktığı ve 140 kişinin hayatını kaybettiği açıklandı 6. ABD’de bir grup bilim insanı hapishanelerdeki Covid-19 verilerini toplamak ve şeffaf bir şekilde kamuoyu ile paylaşmak için “Covid Prison Data” (Kovid Hapishane Verileri) adıyla bir web sitesi kurup eyalet eyalet hapishanelerdeki mahpus ve görevlilerin Koronavirüs verilerini paylaşmaktadırlar. 7

TÜRKİYE’DEKİ DURUM

Türkiye’de resmi açıklamalara göre 27 Nisan 2020 tarihi itibari ile toplam vaka sayısı 112.261 ve toplam ölü sayısı ise 2.900 olarak kayıtlara geçmiştir8. Ne var ki Türk Tabipler Birliği (TTB) yaptığı açıklamada PCR testleri negatif çıkmasına rağmen klinik verileri Covid-19 ile uyumlu olan hastaların kaybedildiğinde “bulaşıcı hastalık-doğal ölüm” kodu ile sisteme eklendikleri için resmi Covid-19 ölüm istatistiklerine eklenmediklerini açıklamıştır.

Türkiye’de Covid-19’un hapishanelerde yayılmasının engellenmesi için görüş, nakliye ve izinlerin yasaklanması ile telefon görüşme süresinin uzatılması şeklinde alınan tedbirlerin şimdilik 30 Nisan’a kadar devam edeceği bilinmekte olup, henüz herhangi bir uzatma açıklaması yapılmamıştır.

Pek çok insan hakları savunucusu, sivil toplum örgütü açlık grevi ve ölüm orucunda olan mahpusların Koronavirüs sürecinde durumlarının tehlikesine dikkat çekmek için yetkililere çağrıda bulunmuşlardır. Onlardan biri olan ve müebbet hapis cezasına çarptırıldığı için adil yargılanma talebiyle ölüm orucunda olan Mustafa Koçak, ölüm orucunun 297. gününde hayatını kaybetmiştir. 10

TOHAV’DAN HUKUKİ DESTEK

Toplum ve Hukuk Araştırmaları Vakfı (TOHAV); Covid-19 pandemi sürecinde mahpuslara ve mahpus yakınları ile ilgili endişe taşıyan kişilerin başvurularına hukuki destek sunmaya devam etmektedir. Covid19’un hapishanelerde yayılmasının önlenmesine ve infaz yasası değişikliğine dair görüş ve taleplerini daha önce kamuoyuna açıklamıştı. Bu süreçte hapishanelerde yaşanan hak ihlalleri ve konuyla ilgili diğer gelişmeler haftalık bülten şeklinde kamuoyu ile paylaşılmaya devam edilecektir.

Ayrıca Özgürlük için Hukukçular Derneği (ÖHD) ile birlikte COVID-19 Krizinde Haklar Online Seminer Dizisi kapsamında 30 Nisan 2020 tarihinde saat 18.00- 19.00 arasında “Covid-19 Krizi ve Mahpus Hakları” isimli online seminer düzenlenecektir11 . Seminere katılmak isteyenler tohavbilgi@gmail.com adresine eposta göndererek kayıt yapabilir.

HAPİSHANELERDEKİ SON DURUM

İzmir Cumhuriyet Başsavcısı, İzmir Buca Kapalı Ceza Iṅ faz Kurumu’nda ilk pozitif vakanın ortaya çıkmasının ardından yapılan filyasyon çalışması ile söz konusu mahpusla temas etmiş olan 64 mahpusun daha Covid19 testlerinin pozitif çıktığını açıklamıştır. 12 Aynı şekilde diğer hapishanelerde bulunan mahpuslar hakkında da şeffaf bir şekilde bilgilerin kamuoyu ile paylaşılması beklenmekte ve gerekmektedir.

ÖHD ve Van Barosu, Van’da bulunan 3 hapishaneye dair ortak bir rapor hazırlayarak raporu kamuoyu ile paylaşmıştır. Rapora göreVan Yüksek Güvenlikli Kapalı Cezaevi, Van F Tipi Yüksek Güvenlikli Cezaevi ve Van T Tipi Kapalı Cezaevi’nde Covid-19 ile ilgili gözlemlenen durumlar şunlardır13: Avukat görüşleri kapalı görüş usulüne göre yapılmakta; mahpuslara maske, eldiven ve dezenfektan gibi koruyucu maddeler verilmediğinden kantinden kendileri yüksek fiyata almak zorunda kaldıkları; elektrik, su kullanımı ile temel gıda maddelerinin ücretsiz karşılanmadığı, hastaneye giden mahpuslar dönüşte tekli odalarda 14 gün yalnız tutuldukları için yaşlı ve kronik rahatsızlığı olan mahpuslar, rahatsız olsalar dahi hastane için başvurmadıkları; hasta, yaşlı ve çocukların durumlarına özgü tedbirler alınmadığı; dışarıdan yollanan eşya ve kitap gibi malzemelerin mahpuslara teslim edilmediği ve 1 Nisan 2020 tarihinde 4 siyasi erkek mahpusun infaz koruma memurlarınca darp edildikleri ve darp raporu aldıkları aktarılmıştır.

MAHPUSLARDAN ULAŞAN BİLGİLER

Hapishanelerde ziyaretçi ve avukat görüşlerinin sınırlandırılmış olması nedeni ile; hapishanelerdeki fiziksel durum, yapılan test sayısı ve bu testlerin sonuçlarının yetkililer tarafından periyodik olarak şeffaf biçimde paylaşılması gerekmektedir. Mahpuslar ile yaptıkları telefon görüşmelerinden bilgi edinmiş mahpus yakınları, avukatlar ve basın yoluyla 21 Nisan 2020 tarihinden bugüne kadar edinilen bilgiler şöyle:

1. Halkların Demokratik Partisi (HDP) Şırnak Milletvekili Hüseyin Kaçmaz, Antep H Tipi Kapalı Cezaevi, Hilvan Cezaevi ve Gebze M Tipi Kapalı Cezaevi’nde mahpuslarda Koronavirüs belirtileri bulunması rağmen herhangi bir önlem alınmaması ile ilgili Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’e yönelik soru önergesi vermişti. Söz konusu hapishanelerde bulunan mahpus yakınlarının kendileri ile temasa geçtiklerini belirten Kaçmaz, hastalık semptomu taşıyan mahpusların bulunduğu koğuşlarda kronik rahatsızlığı olan ve yaşlı mahpusların bulunduğunu, kişisel temizlik malzemelerinin temin edilemediğini, sıcak ve soğuk suya erişimde sorun yaşandığını, infaz koruma memurlarının koğuşlara giriş ve çıkışlarda dikkatli davranmayıp mahpuslarla temas ettiklerini ifade etmiştir14.

2. Med Tutuklu ve Hükümlü Aileleri Hukuki ve Daya- nışma Dernekleri Federasyonu (MED TUHADFED) mahpus ailelerinin kendilerine yaptıkları başvurulara ilişkin açıklamaya yapmıştır. Buna göre KOAH ve kalp rahatsızlığı olan CevherAy adlı mahpusun rahatsızlanarak hastaneye götürüldüğü ancak tedavi edilmeden ağrı kesici verilerek geri getirildiği; Bolu Cezaevinde koğuşların dezenfekte edilmediği, mahpuslara sabun ve deterjan dışında temizlik malzemesi verilmediği, deterjanların açık bardaklarla verildiği; Silivri Cezaevinde hasta mahpusların hijyenik olmayan havasız koğuşlarda tutulmaya devam edildiği, zorunlu ilaç kullanan hastaların karantina koşullarının kötü olması nedeni ile 14 günlük zorunlu karantinada kalmamak için revire gitmedikleri; Manisa Akhisar Cezaevinde bu süreçte kantinlerde ürünlerin normalden daha pahalı şekilde fahiş fiyata satıldığı ifade edilmiştir. 15

3. Urfa 2 No'lu T Tipi Kapalı Cezaevi’nde bulunan bir mahpus ailesine önlem amacıyla olduğu belirtilerek; mahpusların tek koğuşa toplandığını ve kronik rahatsızlığı olan mahpusların hastane ve ilaçlara erişimde sorun yaşadıklarını aktarmıştır. 16

4. Van Valiliği tarafından 26.04.2020 tarihinde yapılan açıklamaya göreAğrı Patnos Cezaevinden 12 Nisan 2020 tarihinde tahliye olan S.K’nin Covid-19 testi 25.04.2020 tarihinde pozitif çıkmıştır. 17

5. Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği (CISST), ÖSYM’nin yaptığı sınavlara geçen yıl 16 bin 69 mahpusun girdiğini ve 99 bin 358 mahpusun da ortaokul ve lise açık öğretim sınavlarına girdiğini ama öğrencilerin şu an online devam eden eğitim ve sınavlara katılamadıklarını açıklamıştır. Hapishane yönetimlerinin “alt yapı yetersiz” şeklindeki açıklamaları ile karşılaştıklarını ifade eden mahpusların başvuruları üzerinde bu konu hakkında HDP milletvekili Ömer Faruk Gergerlioğlu Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’e sorulmak üzere bir soru önergesi vermiştir. 18

REFERANSLAR

1. https://www.worldometers.info/coronavirus/ (26/04/2020) 2. https://www.posta.com.tr/dunyada-cezaevleri-bosaltilmaya-baslandi-2251220 (E.T. 23/04/2020) 3. http://www.yenidemokrasi6.net/arjantinde-koronavirus-isyani-hapishanede-olmeyi-reddediyoruz.html (E.T. 25/04/2020) 4. https://www.theguardian.com/world/2020/apr/25/el-salvador-imposes-prisons-lockdown-after-22-murdersin-a-day (E.T. 26/04/2020) 5.https://amp.rappler.com/nation/259097-female-inmates-correctional-test-positive-coronavirus-april2020?utm_medium=Social&utm_source=Twitter&__twitter_impression=true (E.T. 26/04/2020) 6. https://www.complex.com/life/2020/04/inmates-test-positive-colorado-largest-prison?utm_campaign=complexmag&utm_source=facebook.com&utm_medium=social&fbclid=IwAR10w83s2d00MzO2rGTMY3sZmQl6hsI Be0lMBbo0tRtkoRdaNFVwZ3QlPfU (E.T. 26/04/2020) 7. https://covidprisondata.com (E.T. 26/04/2020) 8. https://covid19.saglik.gov.tr (E.T. 26/04/2020) 9. https://www.ttb.org.tr/kollar/COVID19/haber_goster.php?Guid=aeca48b4-8577-11ea-9137-e385f12afb6d (E.T. 23/04/2020) 10. https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2020/04/24/olum-orucundaki-mustafa-kocak-vefat-etti/ (E.T. 24/04/2020) 11. https://twitter.com/vakftohav/status/1254018934526926848 (E.T. 25/04/2020) 12. http://www.izmir.adalet.gov.tr/duyurular/21042020/basinduyurusu.pdf (E.T. 21/04/2020) 13.https://www.demokrathaber.org/guncel/ohd-ve-van-barosu-ndan-cezaevi-raporu-h127748.html (E.T 23/04/2020) 14. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/94408 (E.T. 24/04/2020) 15. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/94469 (E.T. 25/04/2020) 16. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/94566 (E.T. 26/04/2020) 17. https://tr.sputniknews.com/koronavirus-salgini/202004261041911730-tahliye-oldu-koronavirus-testi-pozitifcikti-mahallenin-bir-kismi-karantinaya-alindi/ (E.T. 26/04/2020) 18.https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2020/04/25/online-sinav-cezaevinde-yapilamiyor/ (E.T. 24/04/2020)