Dünya genelinde 3 Mayıs 2020 tarihi itibari ile resmi Covid-19 (Koronavirüs) vaka sayısı 3.543.919, ölü sayısı ise 247,117 olarak kayıtlara geçmiştir1 . Devletlerin pek çok önlem aldığı pandemi ile mücadele sürecinde hapishanelerde bulunan mahpuslar hala en riskli gruplariçinde yer almaya devam etmektedirler.

DİĞER ÜLKELERDEKİ DURUM

Covid-19 hastalığının hapishanelerde yayılma tehlikesi karşısında mahpusların tedirgin oldukları basına yansımaktadır. New York Times gazetesinin aktardığı bazı ülkelerdeki hapishanelerile ilgili gelişmeler şöyle2: Kolombiya’da Koronavirüse yakalandığı için 23 mahpusun hayatını kaybetmesinden sonra mahpuslar yeterli önlem alınmadığı için isyan çıkarmışlardır. ABD ve Çin’den sonra dünyada en kalabalık mahpus sayısına sahip üçüncü ülke olan Brezilya’da 104 mahpusun virüse yakalandığı ve aralarından 4 mahpusun hayatını kaybettiği aktarılmıştır. Ayrıca, Fransa’da 74 yaşındaki bir mahpusun Covid-19 kaynaklı hayatını kaybettiği basına yansımıştır3. World Report, İngiltere’de 15 mahpus ve 4 infaz koruma memurunun Covid-19 hastalığından dolayı hayatını kaybettiğini açıklamıştır4.

HÜKÜMETE ÇAĞRILAR

Mahpusların serbest bırakılması için uluslararası kuruluşlar ve hak savunucu sivil toplum örgütlerinden hükümetlere çağrılar yapılmaya devam etmektedir. Birleşmiş Milletlerİnsan Hakları Yüksek Komiseri Michelle Bachele, koronavirüs nedeniyle mahpusların büyük risk altında olduğunu belirterek, hapishanelerdeki kalabalığın azaltılması için hükümetlere siyasi mahpusları serbest bırakma çağrısında bulundu5.

Uluslararası alanda faaliyet gösteren bazı hak savunucusu sivil toplum örgütleri de "Türkiye yetkililerini, sadece haklarını kullandıkları için tutuklanan ya da hüküm giyen gazeteciler, insan hakları savunucuları ve diğer kişileri derhal ve koşulsuz serbest bırakma çağrısında bulundular. Çağrı metnini imzalayan STÖ’leri şunlardır: ARTICLE 19, Punto24, Bagı̆msız Gazetecilik Platformu Uluslararası Af Or̈guẗu,̈ARTICOLO 21, Avrupa Basın ve Medya Özgürlüğü Merkezi (ECPMF) Avrupa Gazeteciler Birliği (AEJ), Avrupa Gazeteciler Federasyonu (EFJ), Dünya Gazete Yayıncıları Birliği (WAN-IFRA) Düşünce Suçuna, Karşı Girişim – Türkiye (IFoX) Freedom House, Frontline Defenders, Gazetecileri Koruma Komitesi (CPJ), Güneydoğu Avrupa Medya Organizasyonu (SEEMO) IPS İletişim Vakfı/Bianet, Osservatorio Balcani e Caucaso Transeuropa (OBCT) PEN Almanya, PEN Danimarka, PEN İngiltere, PEN İsveç, PEN Kanada, PEN Norveç, Sansür Endeksi (Index on Censorship), Sınır Tanımayan Gazeteciler (RSF), Türkiye İnsan Hakları Davalarına Destek Projesi (TLSP), Uluslararası Basın Enstitus̈ü(IPI), Uluslararası İfade ÖzgürlüğüDayanışması (IFEX), Uluslararası Karikatürist Hakları Ağı (CRNI)6.

İnsan Hakları Derneği (İHD) Hapishane Komisyonu Üyeleri, İstanbul ve İzmir’de hasta mahpusların durumlarına dikkat çekmek için açıklama yaptılar. İsimlerini tek tek açıkladıkları hasta mahpusların sağlık ve risk durumlarına dair bilgilendirme yapan dernek üyeleri, hasta mahpusların serbest bırakılması için hükümete çağrıda bulundular. 7

TÜRKİYE’DEKİ DURUM

Türkiye’de resmi açıklamalara göre 3 Mayıs 2020 tarihi itibari ile toplam vaka sayısı 126.045 ve toplam ölü sayısı ise 3.397 olarak kayıtlara geçmiştir8. Adalet Bakanı Abdülhamit Gül dört ayrı ceza infaz kurumundan toplam 120 mahpusa Covid-19 tanısının konulduğunu açıklamıştır9. Türkiye’de Covid-19’un hapishanelerde yayılmasının engellenmesi için görüş, nakliye ve izinlerin yasaklanması ile telefon görüşme süresinin uzatılması şeklinde alınan tedbirlerin 15 Mayıs tarihine kadar uzatıldığına dairresmi açıklama yapılmıştır. 10 Aynı açıklamada mahpus yakınlarının zorunlu durumlarda Cumhuriyet Başsavcılığı kararı ile görüşme yapabileceği ve avukatların da zorunlu durumlarda kapalı görüş gerçekleştirebileceği açıklanmıştır.

Çağdaş Hukukçular Derneği, Özgürlük için Hukukçular Derneği, MED TUHAD-FED ve İnsan Hakları Derneği’nin ortaklaşa çıkardıkları ve 27 Nisan 2020 tarihinde yayımlanan Covid-19 Hapishane İzleme Haftalık Bülteni 11 ’nde; hapishanelere dair ayrıntılı veriler paylaşılmaktadır. Temizlik ürünlerine (sabun, çamaşır suyu vb) erisȩ meyen ve kantin üzerinden ücretli ulasa̧ n hapishaneler, spor ve sohbet gibi ortak alan etkinliklerine COVIḊ -19 önlemleri gerekçesiyle kısıtlama getiren hapishaneler, maske ve eldiven dagı̆tan hapishaneler ve virüs önlemleri kapsamında havalandırmaya kısıtlama getiren hapishanelerin isimleri belirtilerek, ayrıntılı bilgilere yer verilmiştir. Ayrıca, hasta mahpusların durumları, mahpusların isimleri verilerek ayrı ayrı ele alınmıştır.

MAHPUSLARDAN ULAŞAN BİLGİLER

Mahpuslar ile yaptıkları telefon görüşmelerinden bilgi edinmiş mahpus yakınları, avukatlar ve basın yoluyla 27 Nisan 2020 tarihinden bugüne kadar edinilen bilgiler şunlardır:

1. Kayseri Bünyan Kadın Kapalı Cezaevi’nde bulunan 3 kadın mahpusun Covid-19 hastalık belirtileri taşımalarına rağmen test yapılmadığı ve test için ücret talep edildiği mahpus yakını tarafından aktarılmıştır12.

2. Konya E Tipi Kapalı Cezaevi’nde bulunan ve sevgilisine şiddet uygulayan bir erkeğe yaptığı müdahale sonucunda ölümüne neden olduğu gerekçesiyle yargılanan Kadir Şeker’in Covid-19 testinin pozitif çıktığı açıklanmıştır13. Aynı hapishaneden görevli sağlık memuru, infaz koruma memurları ve mahpusların da bulunduğu 31 kişinin Koronavirüs testinin pozitif çıktığı ve karantina altında SEGBİS üzerinden duruşması görülen Şeker’in tutukluluk halinin devamına karar verildiği belirtilmiştir14.

3. Açık cezaevleri boşaltıldığı için buradan kapalı cezaevlerine yemek hizmeti artık sağlanamamakta ve bu durumdan kaynaklı hem yemek kalitesinin düştüğü hem de öğün sayısının 2’ye düşürüldüğü aktarılmıştır.”15

4. Konya Cumhuriyet Başsavcılığı, Konya E Tipi Kapalı Cezaevi’nde 55 mahpusun Covid-19 testinin pozitif çıktığını açıklamıştır16. HDP Milletvekili Ömer Faruk Gergerlioğlu ise 29 Nisan’da yaptığı açıklamada Konya E Tipi Cezaevi’ndeki pozitif vaka sayısının 150’yi bulduğuna dair bilgi sahibi olmalarına rağmen bununla ilgili resmi açıklamalarda sayının düşük söylendiğini belirtmiştir17.

5. Patnos L Tipi Kapalı Cezaevi’nde tutuklu olan mahpus Gazeteci Aziz Oruç, eşi ile yaptığı telefon görüşmesinde sıcak suya erişim konusunda sıkıntı yaşadıkları için soğuk suyla duş almak zorunda kaldıklarını ve yeterli temizlik malzemelerini kantinlerden de tedarik edemediklerini aktarmıştır18.

6. Diyarbakır Barosu İnsan Hakları Merkezi Diyarbakır Cezaevleri İnceleme Raporu’nda mahpusların sıcak suya düzenli olarak erişmekte sorun yaşadıkları, temizlik ürünleri ücretsiz olarak verilmediği için maddi sorun yaşayan mahpusların bu ürünleri almakta zorluk yaşadıkları, yemeklerin kötü ve yetersiz olduğu, kapalı alanda görüşme yapılan mahpuslarda eldiven ve maske bulunmadığı aktarılmıştır19.

7. İzmir Ödemiş T Tipi Kapalı Cezaevi’nde bulunan ve kalın bağırsak kanseri, kemik erimesi ve tüberküloz hastası olan Mehmet Salih Filiz (23) ailesi ile yaptığı telefon görüşmesinde kanser tedavisi için hastaneye sevk edilmesi gerektiği halde hastaneye götürülmediğini söylemiştir20.

8. HDP Milletvekili Ömer Faruk Gergerlioğlu, meclisten geçen infaz yasası sonrasında Kilis L Tipi Kapalı Cezaevi, Hatay T Tipi Kapalı Cezaevi ve Samsun Bafra T Tipi Kapalı Cezaevlerinden 3 si- yasi mahpusun intihar girişiminde bulunduklarını ve ulaştıkları mahpus aileleri ile cezaevi yetkililerinin bilgiyi teyit ettiklerini açıklamıştır21 .

TOHAV’DAN HUKUKİ DESTEK

Toplum ve Hukuk Araştırmaları Vakfı (TOHAV); Covid19 pandemi sürecinde mahpusların yaşadığı hak ihlallerine yönelik mahpus yakınlarının başvuruları üzerine, hukuki destek sağlamaya devam etmektedir. Bu süreçte hapishanelerde yaşanan hak ihlalleri ve konuyla ilgili diğer gelişmeler haftalık bülten şeklinde kamuoyu ile paylaşılmaya da devam edilecektir.

Toplum ve Hukuk Araştırmaları Vakfı (TOHAV) olarak, Özgürlük için Hukukçular Derneği (ÖHD) ile COVID19 Krizinde Haklar Online Seminer Dizisi kapsamında 30 Nisan 2020 tarihinde saat 18.00-19.00 arasında “Covid-19 Krizi ve Mahpus Hakları” isimli online seminer düzenlendi. Seminerde konuşmacılar, mahpusların bu süreçte başta sağlık hakkı olmak üzere yaşadıkları hak kayıpları ve hapishanelerde yeterli önlemlerin alınmadığı yönünde kendilerine yapılan başvurulara dair bilgi verdi, açıklamalar yaptılar.

REFERANSLAR

1. https://www.worldometers.info/coronavirus/ (E.T. 03/05/2020)

2. https://www.nytimes.com/2020/04/26/world/americas/coronavirus-brazil-prisons.html (E.T. 27/04/2020)

3. https://www.euronews.com/2020/03/26/coronavirus-inmates-in-france-hit-out-over-prison-hygiene-amidcovid-19-fears (E.T. 28/04/2020)

4. www.thelancet.com Vol 395 May 2, 2020

5. https://avegkon.com/2020/03/28/birlesmis-milletlerden-hukumetlere-acil-cagri-siyasi-tutuklulari-birakin/ ?fbclid=IwAR02I2IUf7UUTOfDIdbPc0HXMVEiDi70JzocYpcybQaNEYC_222X-7WCgHg (E.T. 28/04/2020) 6.https://static1.squarespace.com/static/5b8bbe8c89c172835f9455fe/t/5e82d0779daaac499b9586d0/158563135374 7/Mahpuslar+Covid-19+cagri.pdf (E.T. 27/04/2020)

7. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/95303 (E.T. 02/05/2020)

8. https://covid19.saglik.gov.tr (E.T. 03/05/2020)

9.http://www.basin.adalet.gov.tr/Etkinlik/adalet-bakani-abdulhamit-gul-baskanliginda-koronavirus-koordinasyon-toplantisinin-yedincisi-yapildi (28/04/2020)

10.https://www.mynet.com/son-dakika-adalet-bakanligi-acikladi-15-mayis-a-kadar-ertelendi-110106509374 (01/01/2020)

11.https://cagdashukukcular.org/manset/covid-19-haftalik-hapishane-izleme-bulten-2/ (E.T. 28/04/2020) 12. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/94733 ( E.T. 27/04/2020) 13.https://www.hurriyet.com.tr/gundem/son-dakika-haberler-kadir-seker-corona-virus-suphesiyle-hastaneyekaldirildi-41504847 (29/04(2020)

14.https://www.gazeteemek.com/gundem/koronavirus-testi-pozitif-cikan-kadir-seker-in-tutuklugununh15075.html (E.T. 01/01/2020)

15.https://www.evrensel.net/haber/403396/mahpuslar-salgin-doneminde-iyi-beslenemiyor-ogun-sayisi-2yedustu?utm_source=anasayfa&utm_medium=manset&utm_campaign=haber&slide_order=08 (28/04/2020)

16.https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2020/04/28/konya-e-tipi-kapali-cezaevinde-55-kisi-hastaneyesevk-edildi/ (29/04/2020)

17. https://twitter.com/gergerliogluof/status/1255575799836672002?s=21 (E.T. 29/04/2020)

18. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/94905 (29/04/2020)

19. https://twitter.com/dbinsanhaklari/status/1255598315410010114/photo/3 (E.T. 29/04/2020)

20. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/95031 (E.T. 30/04/2020)

21. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/94738 (E.T. 27/04/2020)