Aralık ayında Çin’de ortaya çıkan ve hızla dünyaya yayılan Covid-19 (Koronavirüs) dünya geneli resmi vaka sayısı 19 Nisan 2020 tarihi itibari ile 2.345.476, ölü sayısı ise 161,196 olarak kayıtlara geçmiştir 1 . Vaka ve ölü sayısının hızla arttığı pandemide bir günde en fazla ölüm sayısı 4.931 ile ABD’de görülmüştür. Devletlerin pek çok önlem aldığı pandemi ile mücadele sürecinde hapishanelerde tutuklu bulunan mahpuslar hala en riskli gruplar içinde yer almaktadır. Bazı ülkelerde buna dair önlem amacıyla on binlerce mahpusun serbest bırakıldığını birinci bültenimizde aktarmıştık.

Covid-19 ile mücadele kapsamında mahpuslara af çıkaran ülkelere Myanmar da eklenmiştir. Myanmar Covid19 tedbirleri kapsamında 25.000 mahpusu serbest bırakacağını açıklamakla birlikte serbest bırakılacak tutukluların suç kapsamlarına dair açıklamayı henüz yapmamıştır 2 . Bu süreçte İngiltere’nin mahpus yakınlarının endişelerini gidermek amacıyla resmi web sitelerinden “sorular-cevaplar” şeklinde hapishanede mahpusların koşulları ve yapılan değişikliklere dair bilgilendirme yaptığı görülmüştür 3 . ABD’de ise bazı eyaletlerde idam cezası infazlarının pandemi nedeniyle ertelendiği açıklanmıştır 4. Bu olumlu gelişmelerin tersine İsrail yönetiminin izolasyon sürecinde Filistinli mahpuslara işkence ettiği ve en az 50 Filistinli mahpusa Covid-19 teşhisi konulmasına rağmen diğer mahpuslardan izole edilmedikleri bilgisi kamuoyuna yansımıştır.

TÜRKİYE’DEKİ DURUM

Türkiye’de resmi açıklamalara göre 19 Nisan 2020 tarihi itibari ile toplam vaka sayısı 86.306 ve toplam ölü sayısı ise 2.017 olarak kayıtlara geçmiştir 5 . Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği verilerine göre Türkiye’de 233.194 kapasiteli hapishanelerde en az 282.703 mahpusun kaldığını aktarmıştık. Türkiye’de Covid-19’un hapishanelerde yayılmasının engellenmesi için görüş, nakliye ve izinlerin yasaklanması ile telefon görüşme süresinin uzatılması şeklinde alınan tedbirlerin şimdilik 30 Nisan’a kadar devam edeceği bilinmektedir. Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi 15/04/2020 tarihinde TBMM Genel Kurul’unda kabul edilmiş ve Resmi Gazete’de yayınlanmıştır. Bu yasa değişikliği kapsamında Adalet Bakanlığı’nın açıklamasına göre serbest bırakılacak yaklaşık 90.000 kişi için tahliye işlemleri başlamış bulunmaktadır 6. Yeni infaz düzenlemesinde belirli suçlar kapsam dışı bırakıldığından ve yasadaki çeşitli sınırlandırmalardan dolayı kanundan bütün mahpuslar eşit şekilde faydalandırılmadıkları için mahpusların ailelerin endişeli bekleyişleri devam etmektedir.

HAK SAVUNUCUSU KURUMLARDAN HÜKÜMETE ÇAĞRI

Hapishanelerde Covid-19’un yayılmasının önlenmesi için hükümetin acil tedbir alması gerektiğine dair yapılan uluslararası çağrılara bir yenisi eklendi. Türkiye’de Tutuklu Yargılananların Serbest Bırakılması için Çağrı metnine aralarında TOHAV’ın da bulunduğu Türkiye ve dünyadan pek çok hak savunucusu kurum imza atmıştır. Bu kurumlar şunlardır: Albanian Helsinki Committee (Arnavutluk), Amnesty International Netherlands (Hollanda), Bulgarian Helsinki Committee COVID-19 HAPİSHANE İZLEME HAFTALIK BÜLTENİ-2 20.04.2020 (Bulgaristan), Center for Civil Liberties (Ukrayna), Centerforthe Development of Democracy and Human Rights (Rusya), Centre on Drug Policy Evaluation, Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği, Civil Rights Defenders, Eşit Haklar İçin İzleme Derneği, Fair Trials, Hakikat Adalet Hafıza Merkezi, Helsinki Citizens' Assembly - Vanadzor(Ermenistan), Helsinki Foundation for Human Rights (Polonya), Human rights Center"Viasna" (Belarus), Human Rights Center ZMINA (Ukrayna), Human Rights Monitoring Institute (Litvanya), Instituto RIA (Meksika), International Drug Policy Consortium, Kazakhstan International Bureau for Human Rights and the Rule of Law, Legal Policy Research Centre (Kazakistan), Medya ve Hukuk Araştırmaları Derneği, Netherlands Helsinki Committee (Hollanda), Promo-LEX Association (Moldova), Public Association Dignity (Kazakistan), PublicVerdict Foundation (Rusya), Punto24 Bağımsız Gazetecilik Derneği (P24), Research Institute on Turkey, Sivil Alan Araştırmaları Derneği, Swedish OSCE Network (İsveç), The Barys Zvozskau Belarusian Human Rights House (Belarus), The Human Rights Movemet: Bir Duino (Kırgızistan), Toplum ve Hukuk Araştırmaları Vakfı, World Organisation against Torture - OMCT , Yaşam Bellek Özgürlük Derneği, Youth RISE, Yurttaşlık Derneği.

İstanbul Tabip Odası, İnsan Hakları Derneği İstanbul Şubesi, Türkiye İnsan Hakları Vakfı İstanbul Temsilciliği ve KESK-SES İstanbul Şubeleri tarafından oluşturulan Açlık Grevlerini İzleme Heyeti tarafından, 20.04.2020 tarihinde “YAŞAMI SAVUNUYORUZ” başlıklı bir açıklama yapıldı.

Açıklamada Grup Yorum üyelerinden Helin Bölek’in açlık grevinin 288. gününde yaşamını kaybettiği, Grup üyesi İbrahim Gökçek ve adil yargılanma talebi ile eylemini sürdüren mahpus Mustafa Koçak’ın ölüm sınırında olduğu; tutuklu Av. Ebru Timtik ve Aytaç Ünsal’ın adil yargılanma talebi ile sürdürdükleri açlık grevini ölüm orucuna çevirdiklerine dikkat çekildi. İnsanların açlık grevi yaparak yaşamını ortaya koymak zorunda bırakılmalarının sorumlularının, yeni infaz düzenlemeleri ile hasta mahpusların ve hapiste tutulmakta olan avukatların, siyasetçilerin, yazarların, gazetecilerin, akademisyenlerin, sosyal medya paylaşımı yapan insanların yaşam haklarını da hiçe saydığı dile getirildi. Devletin yaşam hakkını korumak için yükümlülükleri bulunduğu, insan haklarının yaşamın saygınlığı ve insan onuru için elzem olduğu, hakların ve özgürlüklerin kullanılabilir olmasını sağlamakta devletin sorumluluğu bulunduğu hatırlatıldı; zulme karşı direnme hakkının yüklediği sorumluluk gereğince toplumsal duyarlılık çağrısında bulunuldu.

TOHAV’DAN HUKUKİ DESTEK

Toplum ve Hukuk Araştırmaları Vakfı (TOHAV) olarak; Covid-19 ile mücadele kapsamında hapishanelerde tutulan kişilerin yaşama haklarının savunulmasının yanı sıra pandemi sürecinde yakınları ile ilgili endişe taşıyan mahpus ailelerinin başvuruları ile hukuki destek vermeye devam ediyoruz. Covid-19’un hapishanelerde yayılmasının önlenmesine ve infaz yasası değişikliğine dair görüş ve taleplerimizi kamuoyunun bilgisine sunmuştuk. Bu süreçte hapishanelerde yaşanan hak ihlalleri ve konuyla ilgili diğer gelişmeleri haftalık bülten şeklinde kamuoyu ile paylaşmaya devam edeceğiz.

HAPİSHANELERDEKİ SON DURUM

Özgürlük için Hukukçular Derneği (ÖHD) Marmara Hapishaneleri hakkında yazdıkları rapor da7 Marmara bölgesinde bulunan hapishanelere dair detaylı bilgiler paylaştı. Bütün hapishanelerde açık ve kapalı görüşlerin yasaklandığı, sevklerin durdurulduğu, avukat görüşlerine bazı hapishaneler kapalı görüş şeklinde izin verirken bazılarının izin vermediğine vurgu yapılmıştır. Bütün hapishanelerde koğuşların bir kez dezenfekte edildiği ve koğuşlara bir seferlik çamaşır suyu ve dezenfektan verildiği, maske ve eldiven gibi koruyucu malzemelerile diğertemizlik maddelerini mahpusların fahiş fiyatlarla kantinlerden almak zorunda kaldıkları ifade edilmiştir. Ayrıca bazı hapishanelerde bu tür ürünlerin stokta bulunmadığı için erişim imkanlarının olmadığı belirtilmiştir. Hapishanelerdeki uygulama farklılıklarının infaz memurlarının maske ve eldiven takma ve sayım işlemlerinde de devam ettiği belirtilmiştir. Kimi hapishanelerde infaz memurları maske ve eldiven takma konusunda çok duyarlı davranırken kimilerinde keyfi olarak hareket ettikleri aktarılmıştır. Ayrıca kimilerinde sayım işlemleri yapılmaz ya da kapıdan yapılırken kimilerinde koğuş içersinde ve fiziksel temasla yapılmaya devam edildiğine dikkat çekilmiştir.

İnfaz memurlarının dışarıya çıkmamaları için 15 gün çalışma ve sonrasında 15 gün yurtlarda karantinada kalma şeklinde vardiya ile çalıştıkları ama bu durumun hapishanede görevli sağlık çalışanları için geçerli olmadığı belirtilmiştir. Hapishanelerdeki Covid-19 dışında hastalık belirtisi gösteren ya da başka hastalıkları olan mahpusların hastanelere sevk işlemlerinin gerçekleştirilmediği şikayetlerinin olduğu bilgisine yer verilmiştir. Marmara bölgesi hapishanelerinde görülen ve aynı şekilde uygulanmayan tedbirlerin bütün Türkiye hapishaneleri için örneklem oluşturduğu söylenebilir.

MAHPUSLARDAN ULAŞAN BİLGİLER

Adalet Bakanı Abdulhamit Gül 13 Nisan’da yaptığı açıklamada, 5 açık hapishanede 17 mahpusta Koronavirüs tespit edildiğini ve bunlardan 3 mahpusun virüsten kaynaklı hayatlarını kaybettiklerini açıklamıştı. Resmi açıklamaların yanısıra tarafımıza ulaşan şikayetler ile medyaya yansımış Covid-19 virüsünün hapishanelerde yayılma durumuna ilişkin veriler arasında farklılıklar olduğu görülmektedir. Hapishanelerde ziyaretçi ve avukat görüşlerinin sınırlandırılmış olması nedeni ile; hapishanelerdeki fiziksel durum, yapılan test sayısı ve bu testlerin sonuçlarının yetkililer tarafından periyodik olarak şeffaf biçimde paylaşılması ve kaygının giderilmesi gerekmektedir.

Yakınları ile yaptıkları telefon görüşmelerinden bilgi edinmiş mahpus yakınları, avukatlar ve basın yoluyla bugüne kadar edindiğimiz bilgiler şunlardır:

1. Tekirdağ 2 No’lu F Tipi Kapalı Cezaevi’nde bulunan bir mahpus ailesine telefonda, pandemi gerekçesi ile idarenin baskı uyguladığını, kalem, defter, kitap gibi kırtasiye ihtiyaçlarının karşılanmadığını; kişi başı haftada bir maske verildiği ve idare etmelerinin istendiğini aktarmıştır 8.

2. Şakran T Tipi Cezaevi’nde görevli infaz koruma memurlarında koronavirüse rastlandığı CHP milletvekili Sertel tarafından açıklanmıştır 9.

3. Rize Kalkandere L Tipi Kapalı Cezaevi’nde bulunan bir mahpus ailesi ile yaptığı görüşmede; kendisi ile birlikte 26 mahpusta koronavirüs belirtileri olmasına rağmen herhangi bir işlem yapılmadığını aktarmıştır 10.

4. İHD İstanbul Şube Başkanı Gülseren Yoleri, Marmara bölgesinde bulunan hapishanelerde salgından dolayı mahpusların koruyucu madde temin edemediklerini, hastalık belirtisi gösteren mahpusların hastaneye sevk edilmedikleri için onlara test yapılamadığını, sürekli tedavi ve kontrol gerektiren bir kronik rahatsızlığı olanların da tedavilerine ara verildiğini belirtmiştir 11 .

5. Adana Kürkçüler F Tipi Kapalı Cezaevi, Tarsus 2 No'lu T Tipi Kapalı Cezaevi ve Antalya L Tipi Kapalı Cezaevi’nde bulunan üç mahpus ailelerine; cezaevi yönetimlerinin pandemiye karşı hiç bir önlem almadıklarını ve görevli infaz koruma memurlarının da hijyen kurallarına uymadıklarını aktarmışlardır. Mahpusların özellikle temizlik ve koruyucu malzemelere ulaşmada sıkıntı yaşadıkları, revire ve hastaneye gitmede sorunla karşılaştıkları ve havalandırmaya çıkmalarına izin verilmediği belirtilmiştir. Ayrıca Tarsus 2 No'lu T Tipi Kapalı Cezaevinde bir infaz koruma memuruna korona virüs teşhisi konulduğu aktarılmıştır 12 .

6. Bandırma 2 No'lu T Tipi Kapalı Cezaevi’nde bulunan bir mahpus babasına telefon görüşmesinde yönetimin pandemiye karşı hiç bir önlem almadıklarını ve eldiven, maske ve dezenfektan gibi koruyucu malzemelere ulaşamadıklarını aktarmıştır 13 .

7. Kayseri Bünyan Kadın Kapalı Cezaevi’nde bulunan bir mahpus ailesine kendisi ile birlikte 4 kişinin korona virüs belirtileri göstermelerine ve durumlarının ağır olmasına rağmen hastaneye sevk edilmedikleri ve onlara test yapılmadığını aktarmıştır 14.

8. Siirt E Tipi Cezaevi’nde kalan bir mahpus ailesine son 2 haftada 2 kez kalp spazmı geçirmesine rağmen kendisi için herhangi bir koruyucu önlem alınmadığını, temizlik ve hijyen malzemelerine ulaşamadıklarını, para ile almak istediklerinde buna izin verilmediği, hapishanede herhangi bir dezenfekte işlemi yapılmadığını aktarmıştır 15 .

9. Şakran T Tipi Cezaevi’nden tahliye olan eski bir mahpus, yönetimin yeterli temizlik malzemesi vermediğini ve ücretsiz verilmesi gereken maskelerin tanesinin 7 TL’den satıldığını, kanser hastalarının bile bu süreçte tedavilerine devam edilmediğini ve sıcak suya erişimde sıkıntı yaşadıklarını açıklamıştır 16.

10. İzmir Şakran Kadın Kapalı Cezaevi’nde bulunan bir mahpus ailesine yaptığı telefon görüşmesinde 2 doktor, 2 mahpus ve 12 infaz koruma memurunun koronavirüs testlerinin pozitif çıktığını ve bu kişilerin karantinaya alındıklarını, yeteri kadartemizlik malzemesine ulaşamadıklarını ve hasta mahpusların hiç bir şekilde hastaneye sevk edemediklerini aktarmıştır 17 .

11. İzmir Ödemiş Cezaevi’nde bulunan ve bağırsak kanseri olan bir mahpus, durumunun ağırlaşması üzerinde hastaneye sevk edilmesine rağmen hapishane yönetiminin hastane dönüşü tek başına bir hücrede 14 gün kalacağını kabul ettiğine dair birform imzalatmak istediğini ve hasta mahpusun tek başına ihtiyaçlarını gideremeyeceğini ve sık sık bayıldığını belirtip imzalamayı reddetmesi üzerine hastaneye gönderilmediğini belirtmiştir 18.

12. Mezopotamya Tutuklu ve Hükümlü Aileleri Hukuki Dayanışma Dernekleri Federasyonu (MED TUHAD-FED) hazırladığı raporda mahpusların aileleri ve avukat görüşmelerinde elde ettikleri bilgilere göre; Diyarbakır D Tipi Kapalı Cezaevi, Van T tipi Cezaevi, Van Yüksek Güvenlikli Cezaevi, Kayseri Bünyan Kadın Cezaevi, Şanlıurfa Hilvan T tipi Cezaevi, Osmaniye T tipi Kapalı Cezaevi, Tarsus T tipi Cezaevi, İzmir Aliağa Şakran Açık Cezaevi, İzmir Aliağa Şakran 4 nolu T tipi Kapalı Cezaevi ve Erzurum H Tipi Cezaevi’nde bulunan mahpusların korona virüsün yayılmasının önlenmesi için yeterli önlem almadıkları ve bunlara dair pek çok şikayet aldıklarını açıklamıştır. Tarsus ve Aliağa’da revir doktorlarının test sonuçlarının pozitif çıktığı ve Aliağa Açık Cezaevi’nde yatan bir mahpusun koronavirüs nedeniyle hayatını kaybettiği aktarılmıştır 19

DEĞERLENDİRME

Yayılma hızı giderek artan Koronavirüse karşı fiziksel izolasyon imkanları olmadığı için en korumasız durumda olan mahpusların durumları için duyulan endişe giderek artmaktadır. Yaklaşık 90.000 mahpusun tahliye olmasına olanak veren infaz düzenlemesi bütün mahpusları eşit şekilde kapsamadığından risk grubunda bulunan pek çok mahpusun yaşama hakkı risk altında olup; mahpusların kendi deyimleri ile “ölüme terkedilmiş” durumda bulunmaktadırlar. Elde edilen veriler, mahpusların ailelerine telefon görüşmelerinde aktardıkları ve avukat görüşmelerinde elde edilen bilgilerle sınırlıdır. Tarafımıza, diğer Sivil Toplum Örgütlerine veya basına yansımayan başkaca vakaların veya şikayetlerin izlenebilmesi için Adalet Bakanlığı tarafından her hapishanenin fiziksel durumu ve mahpusların sağlık durumlarına ilişkin verilerin belirli ve kısa aralıklarla şeffaf bir biçimde paylaşılması gerekmektedir.

Hapishanelerde yeterli temizlik malzemelerinin sağlanmaması; maske, eldiven ve dezenfektan gibi koruyucu malzemelerin mahpuslara yeterince verilmemesi ya da yüksek fiyatlarla satılması; kanser dahil kronik rahatsızlığı bulunan ve devamlı tedavi görmesi gereken mahpusların bu süreçte hastanelere sevk edilmemeleri; Koronavirüs belirtisi gösteren mahpusların hastaneye sevk edilmemesi ve onlara test yapılmaması durumun daha da kötüleşmesine neden olacaktır. Hak savunucu kurumların ve mahpus ailelerinin çağrılarının dikkate alınması ve bir an önce gerekli tedbirlerin alınması gerekmektedir 20.

REFERANSLAR

1. https://www.worldometers.info/coronavirus/ (E.T. 19/04/2020)

2. https://ozgurmanset.net/myanmar-25-bin-tutukluyu-serbest-birakiyor/ (E.T. 17/04/2020)

3. https://www.gov.uk/guidance/coronavirus-qa-for-friends-and-family-of-prisoners (E.T. 16/04/2020)

4. https://www.gov.uk/guidance/coronavirus-qa-for-friends-and-family-of-prisoners (E.T. 18/04/2020)

5. http://www.etha15.com/haberdetay/israil-hapishanelerinde-filistinli-tutsaklara-korona-iskencesi-117459 (E.T. 19/04/2020)

6. https://covid19.saglik.gov.tr (E.T. 19/04/2020)

7. http://www.kamuajans.com/temel-bilgiler/ceza-infaz-duzenlemesinde-af-yasasi-son-gelismeler-ceza-indiriminden-kimler-faydalanacak-tahliyeler-basladi-h522350.html (E.T. 17/04/2020)

8. https://t24.com.tr/haber/ozgurluk-icin-hukukcular-dernegi-nden-marmara-hapishaneleri-covid-19-raporucezaevlerinde-temizlik-ve-hijyen-malzemeleri-ucretli-olarak-temin-ediliyor-dezenfektanin-sisesi-35-bir-adetmaske-ise-17-lira,873502 (E.T. 18/04/2020)

9. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/93625 (E.T. 18/04/2020)

10. https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2020/04/17/atilla-sertel-sakran-cezaevinde-gorevli-gardiyanlardaviruse-rastlandi/ (E.T. 18/04/2020)

11. https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2020/04/17/rizede-26-tutuklu-virus-kapti-iddiasi/ (E.T. 18/04/2020)

12. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/93092?page=3 (E.T. 14/04/2020)

13. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/93105?page=3 ( E.T. 14/04/2020)

14. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/93149?page=3 (E.T. 14/04/2020)

15. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/93226?page=3 (E.T. 15/04/2020)

16. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/93511 (E.T. 17/04/2020)

17. https://artigercek.com/haberler/disarida-ucretsiz-olan-maske-cezaevinde-7-tl-ye-satiliyor(E.T: 15/04/2020)

18. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/93104 (E.T. 14/04/2020)

19. https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2020/04/13/cezaevi-hasta-mahpuslara-form-imzalatiyor/ (E.T. 14/04/2020)

20. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/92879 (13/04/2020)