Dünya genelinde 10 Mayıs 2020 tarihi itibari ile resmi Covid-19 (Koronavirüs) vaka sayısı 4.156.04, ölü sayısı ise 282,794 olarak kayıtlara geçmiştir 1 . Pandemi sürecinde hapishanelerde tutuklu bulunan mahpuslar hala en riskli gruplar içinde yer almaya devam etmekte ve her hafta hasta vaka sayısı artmaktadır.

DİĞER ÜLKELERDEKİ DURUM

Afrika ülkesi Zimbabve’de Koronavirüs önlemleri kapsamında 2.528 mahpus serbest bırakılmıştır 2 . İngiltere’de mahpus ve infaz koruma memurlarının da içinde yer aldığı 165 kişiye Covid-19 teşhisi konulurken, Doğu Londra’da bulunan bir hapishanede iki tutuklunun Koronavirüs’ten hayatını kaybettiği açıklanmıştır 3 . Amerika Birleşik Devletleri’nde Trousdale County Hapishanesi’nde 1.246 mahpus ve infaz koruma memuruna Covid-19 teşhisi konulmuş olup, bir mahpus hayatını kaybetmiştir 4.

Makedonya merkezli “The Coalition of the Civil Association ‘All for Fair Trials’” sivil toplum örgütü “Pandemide Özgürlükten Mahrumiyet” adlı bir değerlendirme yazısı paylaşmıştır. Yazıda, özgürlük ve dolaşım hakkı gibi insan haklarının, pandemi sürecinde ülke yönetimlerinin olağanüstü hal ilan etmeleri ile nasıl ihlal edildikleri, uluslararası hukuk metinleri ve ülkelerin uygulamaları örnek verilerek açıklanmıştır. Hapishanelerde pandeminin yayılmasının engellenmesi için pek çok ülkenin “kefaletle serbest bırakma, serbest bırakma, ev hapsi, infazın ertelenmesi gibi yumuşatılmış uygulamalara” başvuruldukları aktarılmıştır. Bu tür adımlar olumlu olarak görünse bile aslında toplumun geneline uygulanan karantina ve sokağa çıkma yasakları gibi uygulamalar ve bu uygulamaların ihlali durumunda uygulanan yüksek para cezaları ve hapis cezaları ile toplum üzerinde baskı uygulandığı belirtilmiştir 5 .

ÖNLEM ALMA ÇAĞRILARI

Pandemi sürecinde mahpusların yaşama hakkına vurgu yapmak için hak savunucusu kişiler ve kurumlar çağrıda bulunmaya devam etmektedirler. İnfaz yasasının, infazda eşitlik ilkesine aykırı olduğuna dikkat çeken ve Anayasa Mahkemesi’nin bu durumu düzeltmesi gerektiğini belirten 11 erkek hukukçu, Anayasa Mahkemesi’ne “adalet çağrısı”nda bulunmuşlardır 6. Diyarbakır’da mahpus yakınları İnfaz Yasası’nı görüşecek olan Anayasa Mahkemesi’ne “hakkaniyetli karar alınması” gerektiğine dikkat çekerek, mahpusların pandemi sürecinde hayati risk altında oldukları için tedirgin olduklarını vurgulamışlardır 7 .

Hak temelli çalışan 11 vakıf, dernek, sendika ve oda, kronik rahatsızlığı bulunan mahpusların tahliye edilmesi için acil çağrıda bulunmuşlardır. Aralarında kurumumuz Toplum ve Hukuk Araştırmaları Vakfı’nın da “bulunduğu çağrıyı yapan diğer kurumlar şunlardır: Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği, Çağdaş Hukukçular Derneği, Hak İnisiyatifi Derneği, İnsan Hakları Derneği İstanbul Şubesi, İstanbul Diş Hekimleri Odası, SES İstanbul Şubeleri, İstanbul Tabip Odası, Özgürlük İçin Hukukçular Derneği, Tutuklu ve Hükümlü Aileleri ile Yardımlaşma Derneği ve Türkiye İnsan Hakları Vakfı. Acil çağrı metninde yer alan talepler şöyle8:

“*Türkiye’deki tüm hapishanelerde önleyici ve koruyucu uygulamaların yapılması ve bu uygulamaların denetime açılması,

*Henüz yargılaması süren ve cezası kesinleşmemiş temyiz-istinaf aşamasında olan mahpusların hemen tahliye edilmesi,

*Önleyici tedbirlere öncelik verilerek, salgın süresince askıya alınan revirlerin işlevli hale getirilmesi ve hastane sevklerinin bir an önce yapılması için gerekli adımların atılması,

*Ağır hasta, kronik rahatsızlığı bulunan ve tek başına yaşamını idame ettiremeyecek durumda olan mahpuslariçin acil bir şekilde infaz ertelemesine gidilerek tahliye edilmeleri,

*Son ve en önemli olarak da, kamuoyunda 16. Madde olarak bilinen, Ceza İnfaz Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmeliğin 42. Maddesi’ne göre; akıl hastası, ağır hastalığı olan, engelli ve hamile ya da doğum yapan mahpusların hastalık nedeni ile hapis cezasının infazının ertelenmesine gidilmesinin salgın sürecini en az vaka ve kayıp ile bitirmeyi kolaylaştıracağı akılda bulundurularak, 42. Maddenin bu süreçte daha hızlı yürürlüğe girebilmesi için hastalık raporlarında Adli Tıp Kurumu’nun onaylama zorunluluğu kaldırılarak Eğitim ve Araştırma Hastaneleri ile Üniversite hastanelerine de onaylama yetkisinin verilmesi acil bir gerekliliktir.”

Hak savunucusu 393 kadın, pandemi sürecinde mahpusların yaşam hakkının güvence altına alınması için dokuz maddelik taleplerini kamuoyu ile paylaşmışlardır. Kadınların talepleri şunlardır 9:

* İnfaz düzenlemesine ilişkin yasa, Anayasa Mahkemesi tarafından şekil yönünden kabul edildi, esastan incelenecek. Yasa kısmi af niteliğinde. Anayasa uyarınca af düzenlemelerinin 3/5 çoğunlukla yasalaştırılması zorunluluğu var. Yasanın, Anayasa’nın 10. Maddesindeki eşitlik ilkesine, 2. Maddesindeki hukuk devleti ilkesine, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 14. Maddesindeki ayrımcılık yasağına aykırılığı göz önüne alınsın.

* Ceza infaz kurumlarında yaşam hakkı korunmayan kadınlar, çocuklar ve dezavantajlı gruplar, ayrımcı İnfaz Kanunu’nda eşitlik sağlanarak derhal serbest bırakılsın.

* Hükümlü de olsa salgında en yüksek riski taşıyan kronik hastalığı bulunanların ve yaşlıların cezalarını evlerinde çekmelerinin, tutukluların adli kontrolle tahliye edilmeleri sağlansın.

* Grip belirtisi gösteren tüm mahpuslar, tedavi için derhal hastaneye sevk edilsin.

* Mahpusların güçlü ve düzenli beslenmeleri için sıcak yemek servisi acilen tekrar başlatılsın.

* Tüm kullanım alanları sık sık dezenfekte edilsin, mahpuslara hijyen ve temizlik malzemeleri, maske ve eldiven ücretsiz sağlansın.

* Adalet Bakanlığı’nın açıkladığı rapora göre, açık cezaevlerinde görevli onlarca infaz koruma memurunun Koronavirüs testi pozitif çıkmıştır. İnfaz koruma memurları günlük teste tabi tutulsun.

* Adalet Bakanlığı, tutuklu yakınlarını güncel kararlarla ilgili bilgilendirsin. Telefon görüşmelerindeki kısıtlamalar kalksın, telefon görüşme süresi haftada iki kez; 20’şer dakika olarak düzenlenip, mahpus yakınlarının endişeleri giderilsin.

* Cezaevleri Tabip Odaları tarafından denetlensin.”

TÜRKİYE’DEKİ DURUM

Türkiye’de resmi açıklamalara göre 10 Mayıs 2020 tarihi itibari ile toplam vaka sayısı 138.657 ve toplam ölü sayısı ise 3.786 olarak kayıtlara geçmiştir 10. Bakırköy Cumhuriyet Başsavcılığı 08/05/2020 tarihinde kamuoyu ile paylaştığı bilgilendirme metninde, Silivri Ceza İnfaz Kurumu 7 numaralı L tipi Cezaevi’nde 2 mahpusun Covid-19 testlerinin pozitif çıkması sonucu filyasyon çalışması ile onlarla temas eden kişilere de test yapıldığını ve 42 mahpusun daha testlerinin pozitif çıktığını açıklamıştır. 11

Marmara Bölgesi’ndeki hapishanelere dair son 3 aylık raporunu açıklayan İnsan Hakları Derneği (İHD) raporunda, Covid-19 sürecinde hapishanelerin durumunu şu şekilde aktarmıştır: “Hapishane koşullarının hızla yayılan ölümcül korona virüsü için çok elverişli olduğu bilinmesine rağmen, salgını önlemek için yeterli önlemler alınmamıştır. Mahpuslara ücretsiz temizlik ve hijyen malzemeleri verilmesi gerekirken, mahpuslar para vererek dahi yeterli temizlik malzemelerine erişememektedir. Bu durum tüm mahpusların hastalığa yakalanma riskini artırırken, 65 yaş üstü, kronik ve ağır hastalığı olan mahpusları ağır risk altına sokmuştur. Korona salgınının getirdiği bu risk yanında, önlem adı altında ağır ve kronik hastalığı olanların rutin tedavilerine ara verilerek hasta mahpuslar bir anlamda ölüme terk edilmişlerdir.” 12

MAHPUSLARDAN ULAŞAN BİLGİLER

Mahpuslar ile yaptıkları telefon görüşmelerinden bilgi edinmiş mahpus yakınları, avukatlar ve basın yoluyla 4 Mayıs 2020 tarihinden bugüne kadar edinilen bilgiler şunlardır:

1. Osmaniye 2 Nolu T Tipi Kapalı Cezaevi’nde kalan ağır hasta mahpusun 42 gün içinde 3 defa yoğun bakım ve 14 defa acil servise kaldırılmasına rağmen durumunun iyi olduğunu belirtilerek, hapishaneye geri yollandığı ve hayati tehlikesinin devam ettiği ailesi tarafından aktarılmıştır 13 .

2. Mardin Devlet Hastanesi’nde çalışan bir personel, Mardin E Tipi Kapalı Cezaevi’nde görev yapan 18 infaz koruma memuruna Covid-19 teşhisi konulduğunu açıklamıştır. 14

3. Şırnak T Tipi Kapalı Cezaevi’nde pandemi ile mücadele kapsamında alınan tedbirlere dair izleme yapmak için giden HDP heyeti, hapishanede iki günde birtemizlik yapıldığının ve 500 mahpus ile infaz koruma memuruna Covid-19 testinin yapıldığı bilgisinin kendileri ile paylaşıldığını belirtmişlerdir 15 .

4. Van Yüksek Güvenlikli Cezaevi’nde mahpus bulunan gazeteci N.Türfent, ailesine yazdığı mektupta, “tüm spor, etkinlik, aile-avukat ziyaretlerinin yasaklanmasıyla, ağırlaştırılmış bir izolasyon başladı” şeklinde hapishanedeki koşulların mahpuslar üzerindeki etkisini aktarmıştır. Mahpus ayrıca, talep etmelerine rağmen yeterli kolonya ve eldivene erişemediklerini belirtmiştir 16.

5. Bayburt M Tipi Kapalı Cezaevi’nde bulunan mahpuslar, aileleri ile yaptıkları telefon görüşmelerinde sıcak suya erişemediklerini ve sekiz mahpusa bir maske düşecek şekilde maske dağıtıldığını aktarmışlardır 17 .

6. Avukatlar aracılığıyla mahpus ailelerinden tarafımıza ulaşan diğer bilgiler şöyle: Maltepe 1 Nolu L Tipi Cezaevi’nde kantin alışverişine izin verilmediği; Kandıra 1 Nolu F Tipi Cezaevi’nde normalde kantinden haftada bir meyve ve sebze temin edilebilirken bu süreçte 15 günde bir alabildiklerini için bozuldukları; Bolu F Tipi Cezaevi’nde yönetimin mahpuslara yeterince maske ve eldiven dağıtmadığı, mahpusların revire çıkmaları ve hastaneye sevk edilmelerinde gecikmeler yaşandığı; Edirne F Tipi Cezaevi’nde mahpuslara temizlik ürünleri verilirken, maske ve eldiven dağıtılmadığı ve infaz koruma memurlarının da eldiven ve maske takmadıkları iletilmiştir.

TOHAV’DAN HUKUKİ DESTEK

Toplum ve Hukuk Araştırmaları Vakfı (TOHAV); Covid19 pandemi sürecinde mahpusların yaşadığı hak ihlallerine yönelik mahpus yakınlarının başvurmaları halinde hukuki destek sağlamaktadır. Bu süreçte hapishanelerde yaşanan hak ihlalleri ve konuyla ilgili diğer gelişmeler haftalık bülten şeklinde kamuoyu ile paylaşılmaya da devam edilecektir.

REFERANSLAR

1. https://www.worldometers.info/coronavirus/ (E.T. 10/05/2020) 2.http://m.haber7.com/dunya/haber/2971797-afrika-ulkesinde-korona-affi-2-bin-528-mahkum-serbest-birakildi (E.T. 06/05/2020) 3.https://www.dispatchlive.co.za/amp/news/2020-05-05-two-inmates-die-of-covid-19-in-east-londonprison/?__twitter_impression=true (E.T. 08/04/2020) 4. https://www.wbir.com/amp/article/news/health/coronavirus/inmate-at-trousdale-co-prison-dies-after-testing-positive-for-covid-19/51-c93c525d-80f5-4033-9d96-fc30861c3783?__twitter_impression=true (E.T. 05/05/2020) 5.https://all4fairtrials.org.mk/?p=3180&fbclid=IwAR3b1kkkuT8WT3dCVDcEMEs_yaqvkvNbx1zZWU2f9XzVKBGq0Wy2jElICas&lang=en (E.T. 10/05/2020) 6. https://www.pirha.net/11-hukukcudan-anayasa-mahkemesine-adalet-cagrisi-215313.html/04/05/2020/ (E.T. 04/05/2020) 7. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/95748 (E.T. 06/05/2020) 8. https://www.evrensel.net/haber/404059/11-kurumdan-acil-cagri-risk-altindaki-mahpuslar-serbest-birakilsin?utm_source=anasayfa&utm_medium=manset&utm_campaign=haber&slide_order=09 (E.T. 06/05/2020) 9.https://www.evrensel.net/haber/404211/393-kadindan-ortak-metin-infaz-yasasinda-esitsizlikgiderilsin?utm_source=anasayfa&utm_medium=manset&utm_campaign=haber&slide_order=16 (E.T. 08/05/2020) 10. https://covid19.saglik.gov.tr (E.T. 10/05/2020) 11. http://www.bakirkoy.adalet.gov.tr/adl-duyuru/2020/05/08.05.20-basin.pdf (08/05/2020) 12. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/95630 (E.T. 05/05/2020) 13. http://mezopotamyaajansi22.com/tum-haberler/content/view/95433 (E.T. 04/05/2020) 14. http://www.jinnews9.xyz/TUM-HABERLER/content/view/137425 (E.T. 03/04/2020) 15. http://www.jinnews9.xyz/TUM-HABERLER/content/view/137691 (E.T. 06/05/2020) 16.https://www.evrensel.net/haber/404102/tutuklu-gazeteci-nedim-turfent-agirlastirilmis-bir-izolasyonbasladi?utm_source=anasayfa&utm_medium=manset&utm_campaign=haber&slide_order=01 (E.T. 07/04/2020) 17. http://www.jinnews9.xyz/TUM-HABERLER/content/view/137673 (E.T. 06/05/2020)